|
||
| Hızlandırılmış Internet ve Teknolojileri Kursu Notları: Bu kursun amacı, Ulakbim personeline Internet'te yollarını en hızlı nasıl bulabileceklerini ve onu en efektif şekilde kullanmalarını öğretmektir. Kurs sonunda, Internet üzerinde neyi nerede bulabileceğinizi, Internet'i oluşturan servislerin ne olduklarını, Internet'le ilgili programların en çok kullanılanlarını, ve adları Internet'le beraber anılan bazı teknolojiler hakkında fikriniz ve bilginiz olması amaçlanmıştır. Artık başlayalım... Internet Nedir: Internet, temeli 1960'lara dayanan ve Amerika'da askeri amaçla kurulan ve daha sonra üniversitelerin, sonra da bütün dünyadan başka ağların katılmasıyla birleştirilen bir "ağların ağıdır". Bazı kullanıcılar maalesef Internet'le World Wide Web(WWW)'i sık sık birbirine karıştırmaktadır, ancak WWW Internet üzerinden erişebileceğiniz servislerin sadece bir tanesidir (WWW'yi bazı bıkkın kullanıcılar World Wide Wait olarak açarlar  . Internet üzerinden bir çok servis verilmektedir, bunlar arasından Web, Ftp, Telnet, E-mail ve Newsgroups en çok kullanılanlarıdır (ancak hepsi değildir). Bu servisler daha detaylı bir şekilde anlatılacaktır.Internet'e bağlanmak için neler gerekir sorusuna gelirsek, herşeyden önce bir bilgisayar ve gerekli yazılımlar, bir hat (telefon hattı ya da kiralık, sadece bu işe ayrılmış bir hat), bir modem, eğer çok miktarda bağlantınız/kullanıcınız varsa modem yerine bir hub, switch, router gibi özel makineler kullanılır (bu son sayılanları sizin yerinize gariban sistem yöneticileri kurarlar). Son olarak yapılacak bir takım ayarlarla (bunlar da genelde sistem yöneticisine yıkılır) Internet'e bağlanabilirsiniz. URL(Universal Resource Locator)'ler ve IP Numaraları: URL, sadece bilgisayarların anlayabileceği adresler yerine, insanların da anlayabileceği bir adresleme şeklidir. Bir URL, genel olarak şu şekildedir: protokol://sunucu.network.adresi:port_numarası/altklasörler/.../istenen_kaynak Örnek verirsek, http://efe.ulakbim.gov.tr:80/cuneyt/olmayan_dosya.html; burada http protokolü, efe sunucunun adını, ulakbim.gov.tr ağ adresini, 80 port numarasını, cuneyt altklasör adını, olmayan_dosya.html de istenen kaynağı gösterir. Ağ adresi kısmını biraz açalım. Burada ilk kısım genel olarak ağın hangi şirket ya da organizasyon bağlı olduğunu gösterir (bizim örneğimizde ulakbim). Sonraki sırada, bu organizasyon tipi belirtilir, kamu için gov, ticari kuruluşlar için com, eğitim kurumları için edu vb. Son sıradaysa, bu kuruluşun hangi ülkede olduğu bilgisi vardır, Türkiye için tr, Almanya için de, İsveç için se gibi; bunun bir istisnası Amerika'dır, uzantı kısımları boştur, sebebiyse Internet'in Amerika kaynaklı olması ve bu kadar yaygınlaşacaklarını tahmin edememeleridir. Yukarıda verilen efe.ulakbim.gov.tr tamamen insanların okuyabilmesi ve hatırlayabilmesi için bulunmuş bir adresleme sistemidir ve bilgisayarlar tarafından, bu şekilleriyle, anlaşılamazlar. Bu tip kelimelerden oluşan adresler yerine, bilgisayarlar, IP adresleri kullanırlar. Bir IP adresi aaa.bbb.ccc.ddd şeklinde birbirlerinden . (nokta)'yla ayrılmış 4 tane sayıdan oluşur. Bu sayıların alabileceği değerler 0-255 arasındadır. Peki dünyada Internet'e bağlı bu kadar çok makine varken, sizin makineniz bir adresin IP karşılığını buluyor? Bunun için DNS (Domain Name System) sunucuları vardır, ve bütün görevleri "telefon rehberliği" yapmaktır. Dünya üzerindeki bütün DNS sunucuları birbirleriyle sürekli haberleşirler ve dünyanın öte ucunda yeni bir makine gelse, ya da eskileri kapatılsa, sizin bundan bir kaç saat sonra haberiniz olur. Not: Ulakbim'in IP adresleri 193.140.83.xxx şeklindedir ve bizim kendimize özel bir DNS sunucumuz bile var . Ayrıca, bir makinenin IP adresi nasıl bulunur, ileride anlatılacaktır.URL'lere bir kaç örnek daha verirsek: http://www.ibm.com/ ftp://ftp.metu.edu.tr/pub/netscape/netscape-gold3.03.zip gopher://gopher.bilkent.edu.tr telnet://efe.ulakbim.gov.tr:25 file:///c|/temp/deneme.txt (Windows'da) ya da file:/home/cu/deneme.html (Unix'de) WWW & Netscape Navigator'la WWW Kullanımı: WWW, ilk başlarda diğer servislerin gölgesinde kalsa da zamanla hem tarayıcıların, hem de bilgisayarların kapasitelerinin artmasıyla, bütün diğer Internet servislerini sollamış ve bugün en çok kullanılan servis olmuştur. WWW genel olarak hyperlink, veya hypertext, kavramına dayanır. Hyperlink'ler, ya da kısaca link'ler, Web sayfalarını birbirlerine ağ gibi bağlayan yazı veya resim parçalarıdır. Bir link'e tıkladığınızda sayfa içindeki işlevine göre sizi yeni bir sayfaya atlatabilir, bir resim yükleyebilir, bir ses dosyası çaldırabilir, ya da uzaktaki bir makinede bir program çalıştırabilir. Link'lerin işlevlerini tanımlayan ve kalan içeriği oluşturan sayfaları hazırlarken HTML (HyperText Markup Language) kullanılır, ancak HTML bu kursun kapsamı dışındadır. Benzer şekilde Web üzerinde dolaşabilmek için bilgisayarlar kendi aralarında HTTP (HyperText Transfer Protocol) adı verilen bir dil konuşurlar. WWW üzerinde dolaşabilmek için bir Web tarayıcısına gereksinim vardır. Netscape Communicator, dünya üzerinde en çok kullanılan tarayıcılardan biridir; diğerleri arasında da Lynx, Internet Explorer, Mosaic, Arena sayılabilir. İlk başlarda sadece bir Web browser(Web tarayıcısı)'ken artık hem bir Mail Client, hem bir News Agent, hem de bir Ftp Client'ı olmuştur. Şimdi Netscape Communicator (bu noktadan sonra sadece Communicator denilecektir). Communicator'ın bu yazı yazılırken son sürüm numarası 4.5 beta 2'ydi. Son sürümü Internet üzerinden http://home.netscape.com/download/ adresinden indirebilirsiniz. Eskiden ticari kullanımı paralıyken, artık ücretsiz olarak kullanılabilmektedir. Communicator'ın Web browser bileşeninin adı Navigator'dır. Navigator, kullanımı kolay bir programdır. Navigator'ı açtığınız zaman karşınıza şuna benzer bir görüntü gelir (Eğer sizde üstteki üç toolbar'dan birisi yoksa, View menüsündeki Show'un altından açabilirsiniz). Web üzerinde gezinmeniz için yapmanız gereken en basit hareket, genelde altı çizili olan ve üzerine gittiğinizde imlecin bir ele dönüştüğü link'lere tıklamaktır (A). Link'e tıkladığınızda gideceğiniz adres aşağıdaki status bar'da gösterilmektedir (B). Kullanabileceğiniz ikinci bir yolsa, location toolbar'daki adres kısmını kullanmaktır, ya da isterseniz, daha önce beğendiğiniz adresleri eklediğiniz bookmarks menüsünü kullanabilirsiniz (ayrıntıları hemen aşağıdadır). Bu dört toolbar'ı yakından inceleyelim. En üstteki navigation toolbar gezinti amacıyla kullanılır. Sayfalar arasında birer birer ya da istediğiniz miktarda ileri/geri gitmek için ilk iki tuşu kullanırız (A). Farenin sol tuşuna kısa basarsanız sayfaları birer birer gezersiniz, uzun basarsanız da karşınıza bir liste gelecektir, dolayısıyla 15 önceki sayfaya bile bir kerede gidebilirsiniz. Yüklediğiniz sayfa sık sık güncelleniyorsa, yeniden yükle tuşunu (B) kullanmanız gerekir. Eğer Navigator'ı her açtığınızda yüklenen bir sayfa varsa ev simgesine (C) basarak istediğiniz zaman ana sayfanıza geri dönebilirsiniz. Sayfanın bir kısmını veya tümünü bastırmak için yazıcı simgesine (D) tıklayabilirsiniz. Sayfanın güvenlik bilgilerini ise kilit simgesinden (E) öğrenebilirsiniz. Kilit açıksa, bağlantınız dinlenebilir durumdadır ve gizli kalması gereken bilgileri göndermeniz sakıncalıdır, ancak kilit kapalıysa ve çevresinde sarı bir hale varsa bağlantınız güvenli moddadır (secure HTTP üzerinden) ve kredi kartı bilgileri gibi hassas bilgiler bile gönderilebilir. Sonraki sıradaki trafik ışıkları simgesine (F) tıklayarak, sayfanın yüklenmesini yarıda kesebilirsiniz, sayfa tamamen yüklendiği zaman bu simge seçilemez duruma gelir. En son sırada ise Netscape'in simgesi (G) vardır. Buraya tıkladığnızda Communicator'ın üreticisi olan Netscape firmasının ana Web sayfasına gidersiniz. Location toolbar, navigation toolbar'a göre çok daha basittir. İlk sırada, beğendiğiniz ve daha sonra ziyaret etmeyi düşündüğünüz favori URL'lerinizi düzenlenmiş bir şekilde tutabileceğiniz Bookmarks menüsü (A) vardır. Bookmark'lar sadece Web adreslerini değil, herhangi tipte bir Internet URL'ini saklayabilir. Bookmark menüsünün kullanımı Windows'un Start menüsünün kullanımına benzer, açılan listeden istediğinizi seçip tıkladığınız anda, o adrese gidersiniz; . Hemen yanında, masaüstüne, Bookmarks menüsüne, başka bir Navigator penceresine, hatta bir e-mail'in içine sürükleyebileceğiniz Location (B) simgesi durur. Onun sağındaysa, Internet üzerinde gitmek istediğiniz URL'i elle yazabileceğiniz ya da listeden seçebileceğiniz bir Location listesi (C) vardır. Navigator'ın Windows versiyonunda bu liste, sizin daha önceden yazdığınız bir adresi tekrar yazmanız durumunda, akıllı bir şekilde URL'i tamamlamaktadır. En son sırada ise, Navigator 4.5'le beraber gelen bir yenilik olan What's Related düğmesi (D) bulunur. Bir sayfaya girdikten sonra Navigator otomatik olarak o andaki URL'le en çok ilgili olabilecek diğer Internet adreslerini bulur ve bu listeye ekler. Personal toolbar, yukarıdaki toolbar'ların en basitidir, aslında Bookmarks kullanımına benzer. En çok ziyaret ettiğiniz sayfaların kısayol düğmelerini burada tutabilirsiniz. Buraya yeni bir adresi Bookmark'larınız yoluyla ekleyebileceğiniz gibi (ileride anlatılacaktır), location toolbar'daki location düğmesini sürükleyip üstüne bırakabilirsiniz. En son sırada ise sağ alt köşedeki component toolbar yeralmaktadır. Communicator'ın çeşitli bileşenleri arasında hızlıca geçiş yapmak için bu toolbar'ı kullanabilirsiniz. Navigator düğmesine (A) bastığınızda eğer açık değilse yeni bir Navigator penceresi açılır, varsa da olan pencereye geçiş yapar. Sonraki düğmeye (B) basarak, E-mail'lerinizi okumak, yenilerini yazmak ve düzenlemek için kullanabileceğiniz Communicator bileşeni Messenger'ı açabilirsiniz. Konuşma balonları şeklindeki simgeyle (C) kayıtlı olduğunuz Newsgroup'ları okuyabilirsiniz (aslında açılan yine Messenger'dır ancak eski Communicator sürümlerinde durum farklıydı). 4. sırada, arkadaşlarınızın e-mail adreslerini tutmak için kullanabileceğiniz Address Book'un simgesi (D) vardır. Ve en son sırada Web sayfası yaratmak için kullanabileceğiniz Composer simgesi (E) vardır. Gereken bileşenleri öğrendikten sonra Web'e biraz daha yakından bakalım. Web adresleri çoğu zaman http:// ile başlar. Ayrıca, aslında HTTP'nin bir türevi olan secure http adresleri de https:// ile başlar. Bir Web sayfasının adresi http:// ile başlasa bile sayfa içinde başka türden link'ler de bulunabilir ancak sayfa adresi http:// ile başladığı sürece bir Web server(sunucu)'ı ile ilişki içindesinizdir. Ayrıca, bir kural olmamasına rağmen, bir çok Web sitesi adresi de www. ile başlar, dolayısıyla bir şirketin Web sayfasını bulmak için http://www.şirket_adı.com(.tr) biçimini deneyebilirsiniz. Not: Navigator, adresi yazarken, örneğin, http://www.ulakbim.gov.tr yerine sadece www.ulakbim.gov.tr yazmanıza izin verir, çoğu zaman bunu deneyebilirsiniz. FTP & Netscape Navigator'la FTP Kullanımı: Navigator, çok iyi bir Web browser olmasının yanında aynı zamanda diğer tarayıcılara göre daha iyi bir FTP client'ıdır. Bir FTP sunucusuna bağlanmak için location'a istediğiniz adresi şu şekle uygun yazmanız yeterlidir: ftp://ftp.sunucu.adresi/. Eğer karşıdaki sunucu açıksa çoğu zaman karşınıza şu şekilde bir görüntü gelir: İstediğiniz dosyaya tıkladığınız zaman dosya Navigator'ın tanıdığı dosya tiplerinden biriyse, dosya Navigator içinde görüntülenir, değilse size diskinize kaydetmek edip etmeyeceğiniz sorulur. Bir dosyayı görüntülemeden kaydetmek için link'in üzerine SHIFT'e basarak tıklayınız. Not: FTP sunucularında genel olarak /pub klasörü misafir kullanıcıların veya herkesin kullanımına açık dosyaları içerir, özellikle bir dosya arıyorsanız, %99 ihtimalle /pub klasöründedir. FTP sunucularında genel olarak kullanılan bir özellik username/password(kullanıcı ismi/şifre)'dür. Normal olarak kullanıcı ismi ve şifre vermezseniz kullanıcı ismi anonymous(anonim) kabul edilir, ve şifre olarak da geçerli bir e-mail adresi kullanılır. Navigator'da kullanıcı ismi ve şifreyi URL'in içine ekleyebilirsiniz, bunun biçimi şu şekildedir: ftp://kullanıcı_ismi:şifre@ftp.sunucu.adresi/klasör/klasör/dosya_adı Anonim FTP yaptığınız zaman yukarıdaki biçime göre aslında şunu yazmış sayılırsınız: ftp://anonymous:kullanıcı%40makinenizin.adı@ftp.sunucu.adresi/pub/ ya da ftp://ftp:kullanıcı%40makinenizin.adı@ftp.sunucu.adresi/pub/ Kısacası anonim FTP yaparken aslında gizli olarak anonymous (ya da eşdeğeri olan ftp) kullanıcı ismini kullanırsınız. Şimdi bu formatın bir açığına bakalım, yukarıdaki biçimde girdiğiniz bir adres sizin ziyaret ettiğiniz adresler listesinde görüleceği ve bir başkası tarafından kullanıcı isminiz ve şifreniz kolayca öğrenilebileceği için şifre kısmını atıp, şu biçimi kullanmanız tavsiye edilir: ftp://kullanıcı_ismi@ftp.sunucu.adresi/klasör/klasör/dosya_adı Adresi bu şekilde girerseniz, Navigator, sunucuya bağlandığında sizden bir şifre isteyecektir ve bunu listeye eklemeyecektir, dolayısıyla bir başkasının sizin şifrenizi öğrenme riski ortadan kalkar. FTP'yle dosya indirmeyi yukarıda gördük, şimdi de dosya yüklemeye bir bakalım. FTP sunucularına dosya yüklemek şu anda sadece Netscape Navigator'ın desteklediği bir özelliktir, diğer tarayıcılarda yoktur. Dosyayı yüklemek için Windows Explorer veya herhangi bir dosya yöneticisinden, istediğiniz dosyayı FTP listesini gördüğünüz Navigator penceresine sürükleyip bırakın, Navigator aşağıdaki gibi bir pencerecik çıkartacak ve sizden onaylamanızı bekleyecektir. Onayınızdan sonra dosyalarınız karşı tarafa yükleyecektir. Eğer FTP sunucusunda o anda bulunduğunuz klasöre yazma izniniz yoksa, karşınıza yükleme izninizin olmadığına dair bir mesaj gelecektir. Not: FTP sunucularında genel olarak dosya yüklemenize izin verilen yerler /pub/incoming ya da sadece /incoming klasörüdür. Gopher & Netscape Navigator'la Gopher Kullanımı: Gopher, WWW daha bu kadar yaygınlaşmadan önce kullanılan ve FTP ile WWW'nin arasında diyebileceğimiz bir servistir. Artık Internet üzerinde çok fazla Gopher servisi kalmamasına rağmen kullanımına kısaca bir göz atalım. Gopher adresleri, kural olmamasına rağmen, genelde gopher://gopher.organizasyon.adı/ şeklindedir. Bir Gopher sunucusuna girdiğinizde karşınıza şuna benzer bir pencere gelir: Tıpkı bir FTP sunucusunu gezer gibi link'lere tıklayarak Gopher sunucusunda gezebilirsiniz. Aynı şekilde bir dosyayı kaydetmek için SHIFT'le beraber üzerine tıklayınız. Gopher'ın FTP sunucularından sıyrılan ve Web sunucusuna benzer olan tarafı ise, fiziksel yerleşimin size olduğu gösterilmesi yerine, klasörlerin adlıarı yerine açıklamalarının koyulabilmesi ve özel link'lere tıklandığı zaman, Web'de olduğu gibi harici başka programları çalıştırabilmesidir. Bookmark(Yer imi)'lar ve Shortcut(Kısayol)'lar: Şimdi de Internet'te gezerken karşınıza çıkan sayfaları daha sonra tekrar ziyaret etmek için kullanabileceğimizi görelim. Saklanan adresler için Navigator'ın kullandığı terim bookmark'tır (Internet Explorer'da adı favorites'tir). Communicator ilk kurulduğunda Internet üzerinde belli başlı sitelerin adreslerinden oluşan hazır bir bookmark dosyası gelir. Ancak kendi bookmark'larınız yaratmanız hiç de zor değildir. Bunun yapmanın bir çok yolu vardır, bir kaç tanesini sıralarsak: O anda görmekte olduğunuz sayfadan: Eğer sayfayı zaten açmış durumdaysanız, CTRL-D'ye basarak bir bookmark yaratabilirsiniz, ya da location bar'daki location simgeciğini (sarı kağıt üzerinde yeşil bir şerit şeklinde olan) hemen yanındaki bookmark menüsüne sürüklersiniz: Sayfa içindeki link'ten: Eğer bir sayfa içinde gördüğünüz link'i bookmark listenize eklemek isterseniz üzerine sağ tıklayın ve Add bookmark'ı seçin (A), ancak bu şekilde eklediğiniz bookmark'lar herhangi bir altklasöre eklenmeden direkt olarak listenin en sonuna eklenir. Edit Bookmarks menüsünden: Bookmark'larınızı düzenlemek için location bar'ındaki bookmarks menüsünden Edit bookmarks'ı seçin ya da klavyeden CTRL-B tuşlarına basın. Burada tıpkı Windows Explorer kullanır gibi bookmark'larınızı fareyle sürükleyerek, eskileri silerek, kesme-kopyalama-yapıştırma kullanarak ya da yeni klasörler yaratarak düzenleyebilirsiniz. Yeni bir bookmark yaratmak için File menüsünden New Bookmark'ı seçerseniz karşınıza aşağıdakine benzer bir pencere gelecektir. Burada ilk sırada bookmark'ınızın görünen ismi (A), 2. sırada URL'i (B), son sırada da açıklaması (C) vardır. Açıklamanın görünürdeki tek yararı sonradan bookmark özelliklerini değiştirirken link'in ne olduğunu kolayca hatırlamanızı sağlamasıdır. En altta ise bookmark'ın en son ne zaman ziyaret edildiği ve ne zaman yaratıldığı bilgileri (D) bulunur. |
||